Página anterior

FONÉTICA GALEGA

 TIMBRE DAS VOCAIS TONICAS

 TIMBRE DAS VOCAIS PRETONICAS

 O SESEO

 VOCALISMO TÓNICO

 VOCALISMO ÁTONO

 DIT0NGOS.

 TRITONGOS:

 

 

 

TIMBRE DAS VOCAIS TONICAS

 

 

    1. /E/, /O/ aberto aparece

 

 Cando no latín clásico era /e/ breve, ou certos ditongos ( soe ditongar en castelán )

fEro, fErro, bEsta, tErra, fEsta, rOda,

metu > mEdo,

petra> pEdra,

venit > vEn,

septe > sEte,

equa > Egoa,

generu> xErno

caecu > cEgo,

quaero > qUero,

graecu > grego

Co ditongo /ie/

mugier > mullEr pero

"pariete" > pared

 Nos ditongos crecentes soe abrirse: frecuEnte, cuOta (neutralizado en /o/ pechado en posición átona final. menguo)

 Nas palabras terminadas nos sufixos seguintes: -ela -encia -enza

 As formas do tema do perfecto (Perfecto, Pluscuamp, Imp. de Subx. e Futuro de Subx.) dos verbos irregulares: coubEmos, coubEra, coubEr (cabEr), dEches, dEra.... fixEches, FixEra, fixEmos (facEr)...... dixEches, dixEras.

 Verbos con alternancia vocálica
    • 1ª conxugac. Os verbos CEBAR, BOTAR... teñen sempre timbre aberto.

En verbos como "levar": rizotónicas do Pres. Ind., Pres Subx., e Impert. son abertas
    • 2ª conxugac.:vocal radical /E/ ou /O/: e/E(beber) o/O (morrer):Present de Indic P2ª, P3ª, e P6ª

Os verbos QUERER, QUECER, ESQUECER e PODER, teñen sempre timbre aberto.
    • 3ª conxugac.:vocal radical /E/ ou /U/:i/E (servir) u/O (durmir):Present de Indic P2ª, P3ª, e P6ª

 Os nomes das seguintes letras: E, Efe, Ele, Eme, Eñe, Erre, Ese, O.

 Normalmente nas esdrúxulas, cultismos ou unha palabras novas:

dirEcto,

Obolo(pequena esmola)

Obice(obstáculo)

Epoca.

 Palabras rematadas en "-el"e "-ol" e os seus plurais "-eis" "-ois" :

pEl,

papEl,

papEis,

anEl,

anEis.

farOl,

farOis

 

 

/e/, /o/ pechado aparece

 Cando no latín clásico, tiñan /e/ longo, /i/ aberto, /o/ longo ou ditongo /oe/ (non soen ditongar en castelán):

cheo < plenum

feo < foedus,

tona, rede.

todo , boca

 Nos ditongos decrecentes (todo /o/ tónico que vaia en ditongo con /u/): touro, tesouro, moito.

 Nas palabras rematadas nos sufixos -edo (<etu), -ello (<iculo), eza : :rochedo, penedo, cortello, vencello guedello excepto: vEllo, naturEza.

 As formas do tema do perfecto dos verbos regulares: comer: comera, comese, collemos, collera, collese...

 Verbos con alternancia vocálica:
    • 1ª conxugac.

a) Os verbos QUITAR, VOTAR teñen sempre timbre pechado.

b) En verbos como "levar": arizotónicas do Pres. Ind., Pres Subx., e Impert. son pechadas

c) As formas dos verbos da primeira conxugación nos que a vocal /e/ ou /o/ vai seguida de /i/ ou consoante de palatal "x", "ch", "ll", "ñ": deita, loita, despoxas, axexa, acochas, pechas, tellan, ollan, soñas, empeña e nos verbos rematados en "-ear", "-oar" coxean, voas.
    • 2ª conxugación con vocal radical /e/ ou /o/:

a) No Imperat. e no Pres.de Subx. bebe!, beba, bebas,beba.. come!, coma, comas, coma...,mova...

b) Nas 1ª, 4ª, e 5ª persoa dos presente de indicativo : beber: bebo, bebemos, bebedes.

c) Os verbos DEBER, CRER e LER teñen sempre timbre pechado.
    • 3ª conxug. con vocal radical /E/ ou /U/: i/E (servir) u/O (durmir) no Pres. de Ind. P1ª, P4ª, e P5ª, e demais tempos.

 Os nomes das seguintes letras:: be, ce de, gue, te, xe, zeta.

 As formas do tema do Perfecto dos verbos SER, IR.: fomos, fora, fose, for...

 As formas de infinitivo: coller, collermos, pór, pormos...

 Os nomes que rematan en -on (camión), -or (comedor), -oso (xeitoso).

 As agudas rematadas en "-es": Santiagués, tres. portugués: agás: es (ser), tes (ter), través, revés, mes (cereal), vés (vir)

 

 

Cando concorren dous homónimas, unha delas abre a vocal tónica por razóns etimolóxicas, e se a diferencia está no til, a vocal que leva o til soe abrirse:

/e/ pechada

/E/ aberta

/o/ pechada

/O/ aberta

abella (insecto)

acerto (nome)

besta (animal)

ceo (cano)

demos (Pres Subx. do DAR)

e (conxun.)

elo (ello)

ese (demostrativo)

este (demostrativo)

fixemos (fixar)

mes (mes)

meta (meter)

neto (neto)

pe (letra)

pega (paxaro)

pelo (cabelo)

presa (poza)

peto (bolsillo)

rebelo (leite dos nenos, berce)

rego (sust. "sulco")

sede (necesedidade de beber)

selo (sust.de correos)

res (sust.: gando)

te (pronome)

terma (Pte do "termar")

termo (Pte do "termar")

testo (tapadera dun recipiente)

ven, ves (verbo "ver")

 

avella (de avellar)

acerto ( vbo.)

besta (arma)

ceo (cielo)

demos (plural de demos)

e (verbo "ser")

elo ( eslabón)

ese (letra)

este (punto cardinal: leste)

fixemos (facer)

mes (mies)

meta (sust)

neto (nieto)

pé (parte do corpo)

pega (verbo)

pelo (verbo pelar)

présa (apuro)

peto (vbo "petar")

rebelo (Pte do "rebelar")

rego (vbo "regar")

sede (lugar)

selo ( de "ser + o" )

res (a nivel de)

té (infusión)

terma (manantial)

termo (recipiente, palabra)

texto (contido dun escrito)

ven, ves (verbo "vir")

 

 

bote ("envíe fóra")

bota (época sementei/vbo)

cobra (copla)

compre (Imp. comprar)

corda (xuiciosa)

corte (estábulo, residenc.)

choro (pranto)

doa (conta)

doce (número)

pola (galiña/artigo)

bola (pan)

fora (vbo "ser", "ir")

golpe (raposo)

moa (verbo moer)

mollo (prebe, de mollar)

oca (animal)

ola (olla)

ora (agora)

oso (animal)

podo (podar)

polo (galo novo)

preto (negro)

rogo (petición)

roda (sacho)

so (debaixo de)

soa (pte do "soar")

solta (atadura de animais)

sosa (sin sal)

toco (manco)

torta (torcida)

vos (pron. átono)

xoves (mozo)

bote (sust.:embarcación)

vote (emita voto)

bota (calzado)

cobra ( culebra)

compre (é preciso)

corda (cuerda)

corte (cortar)

choro (chorar)

doa (donación)

doce (dulce)

póla (da árbore)

bóla (esfera)

fóra (adverbio)

golpe (sust.)

moa (peza dental)

mollo (manchea)

oca (hueca)

ola (hola)

ora (reza)

óso (do corpo)

podo (poder)

polo (extrem. oposto, xogo)

preto (cerca)

rogo (verbo)

roda ( dun coche)

só (sen compañía)

soa ( " )

solta (sen ataduras)

sosa ( óxido de sodio)

toco (vbo)

torta (doce)

vós (pron. tónico)

xoves (día de semana)

 

 

 

 

TIMBRE DAS VOCAIS PRETONICAS

En posión anterior á tónica pódese ver tamén 7 vocais, cando hai parellas de palabras nas que a oposición aberta/ pechada da vocal de grao medio átona é pertinente (como botar/ bOtar):

c) / E/ , /O/ aberto aparece
    1. Os derivados das formas con con vocal tónica aberta formados co sufixo "iño":

      2. pEdra > pEdriña,

      rOda > rOdiña,

      pOla > pOliña,

      bOla > bOliña

    2. Nas derivadas e primitivas que se senten cercanas ás palabras primitivas que tiñan /E/, /O/ abertos:

cOrda > cOrdeiro ( "año")

quEnto > quEntamos

pOdo > podemos

 

 

d) / e/ , /o/ pechados aparecen :

 Os derivados das formas con tónica pechada formados co sufixo "iño": pola > poliña

 Nas derivadas que se senten afastadas das palabras primitivas aínda que tivesen /E/, /O/ abertos:

cordeiro (que fai cordas , non "año")

ferreiro(<fErro),

pelexo (<pEl),

pedroso (<pEdra),

porteiro (<pOrta)

 

 

(Menéndez Pidal) (^ ) = breve, ( _ ) = longa

 

A distinta abertura da vocal depende da etimoloxía:

/e/ pechada

/E/ aberta

Sîtim > sede

sedem> sEde eclesiástica. dEus

 

O /r/ e /l/ finais de sílaba abren a vocal acentuada precedente, mentre que as palatais pechan:

 

guErra

 

 

 

gOlpe

 

 

 

sOl

 

 

As vocais longas do latín > son pehadas en galego

" " breves > " abertas "

rede> rede

terra > tErra

 

 

 

 

O SESEO

Hai dous tipos de seseo:
    • Implosivo: "lus, des" (luz, dez) na Couña e a mairande parte de Pontevedra.
    • Explosivo "cosiña, sinco" (cociña, cinco) nas parte máis occidentais da Coruña e Pontevedra (sobretodo nas mariñeiras)

A "s" pode ser:
    • Apical: O "x" mantense sen alterar o punto de articulación: "sego" "paxaro" (cego, paxaro)
    • Predorsal : o "x" convértese en "s" apical: "pasaro, diso" (paxaro, dixo)

o "s" predorsal chega ás veces a interdentalizarse en "z" (ceceo).

o "s" predorsal chega ás veces a palatalizarse en posición final : /kasas´/ (casas)

Hai dous subnormas de seseo
    • 2 fonemas: Predorsal /s/ oponse ó apical /s/ e ó palatal "x"

Representación gráfica:

/kasar/ (cazar) predorsal frente a /kasar/ (casar) apical

s predorsal = c, z s apical = s
    • 1 só fonema fonolóxico /s/,oposto a "x", que se realiza foneticamente ou :

Sempre apical "casar" (cazar)

ou sempre predorsal "casar" (cazar)

Representación gráfica: ten o problema de que represéntase de diferentes formas segundo a palabra.

/kasar/ (casar ou cazar)

/koser/ (coser ou cocer)

En zonas de seseo onde non existe

ni /s/ apical

nin /s/ predorasal realizado foneticamente como "s" apical,

prodúcese unha despalatalización do "x" : "caisa" (caixa)

NO SESEO, EN POSICIÓN IMPLOSIVA, HAI UNHA NEUTRALIZACIÓ EN /S/ APICAL

Úsase "c" con cedilla nas palabras estranxeiras e foneticamente transcríbese como "s" apical "Valenca" /balensa/.

 

 

 

TRANSCRIPCIÓN FONÉTICA :
    • Era un enterrador qu'había eiquí no pueblo, e foi outro e díxolle : oies, podíame deixar sejar un feixe

d'herba no cementerio pra lle dar de comer burra.

Boeno, pois ven hoxe tarde que vou abrir alí unha sepoltura; e de paso, sejas tu as herbas. E había un rapaz qu'era máis traste, e oíu aquela conversación e foi e marchou a primeira cosa e lebou unha sábana ; meteuse drento dun nicho o rapaz.

E díxoll' o 'nterrador qu'iba seja-la herba, que le chamaban o tío lebre: mira vai alí perto d'aquel alpendio que alí ‚ch' a maior.

 

 

 

VOCALISMO TÓNICO

Catro graos de abertura:

 

O FONEMA "A" OPOSTO AS SEGUINTES VOCAIS:

---"I"

masa

misa

da

di

---"E" pechada:

van

ven

masa

mesa

---"E" aberta:

canto

quento

barro

berro

---"O" aberta:

pato

pota

bala

bola

---"O" pechada:

valo

bola

---"U"

cara

cura

 

 

 

ALOFONOS (DISTINTAS REALIZACIONS) QUE REPRESENTAN O FONEMA QUE EQUIVALE Ó GRAFEMA "a"

 

Como central:

casa

cerrado

 

Como velar:

1) En sílaba trabada por /l/ :

mal

2) Trabada por /n/ velar en posición implosiva o explosiva:

unha

can

3) Cando se enconara en ditongo decrecente /au/:

causa

auga

4) Cando est seguida de /o/:

caos

5) Seguida de consoante velar, ou de fonema aspirado laringal sordo (gheada):

esmagar

mago

 

Como palatal :

1) Cando est ante consoante o semiconsoante palatal:

caixa

palla

macho

2) Nos Ancares chega a ralizarse como /e/

acougar queixon

Como /a/ aberta :

1) Cando procede da contracción de dous /a/ :

pa (para)

2) Ocurre tamén en palabras como:

d (verbo)

guinda

 

Como alófono nasalizado:

1) Cando vai trabado por nasal, sobre todo en posición inicial.

2) Cando vai entre dúas consoantes nasais :

 

O FONEMA /E/ ABERTO OPOSTO AS SEGUINTES VOCAIS:

---/O/ ABERTA:

pe

po

---/u/:

nebe

nube

---/o/:

peza

poza

---/e/

t‚

te

---/i/:

bella billa

 

1) Aparece normalmente nas esdrúxulas:

Epoca

2) Cando ‚ un cultismo ou unha palabra nova:

directo

3) Nos ditongos decrecentes o normal ‚ que se realice como pechado, pero nos crecentes o normal ‚ que sexa aberto:

frecuente

4) Cando no latín clásico era /e/ aberta, ou ditongo /ai/:

fero

5) Nas palabras terminadas nos sufixos seguintes:

ela

encia

enza

 

O FONEMA /E/ PECHADO OPONSE A :

---/U/

pelo

pulo

---/o/ pechada:

pelo

polo

---/o/ aberta:

besta

bosta

---/i/:

tía

tea

1) Cando no latín clásico, tiñan /e/ pechado?,/i/ aberto, o ditongo /oe/:

cheo (plenum)

ceo

feo (foedus)

2) Nos sufixos -edo (etu), -ello (iculo):

vencello

guedello

O FONEMA /I/ OPÓNSE A :

---/u/:

tía

túa

---/o/ pechada:

vila

bola

 

1) Realízase como /i/ en posición nuclear.

2) Realízase como semiconsoante /j/ cando est na marxe silábica: boi

 

O FONEMA /O/ ABERTO OPONSE A:

---/O/:

Oso

oso

( en caso de concurrencia das dúas formas ponse til cando ‚ aberto)

 

1) Aparece nos cultismos e palabras esdrúxulas:

Obolo

Onice

 

 

2) Nos ditongos, en posición final átona prodúcese unha neutralización realizándose como fechada.

En posición tónica realízase como aberto cando ‚ ditongo crecente:

 

cuota

menguo

canción

... e fechado nos ditongos decrecentes:

 

 

 

O FONEMA /O/ PECHADO OPONSE A TÓDALAS VOCAIS VISTAS, INCLUIDA A /U/:

coxo

cuxo

 

1) Cando procede de /o/ breve, ou /I/ longo latinos:

todo

boca

 

O FONEMA /U/ REALIZASE COMO:

Nuclear:

lúa

Semiconsoante:

auga

 

 

 

VOCALISMO ÁTONO

1) Posición prestónica:

Carballo Calero di que en posición prestónica o sistema vocalismo presenta 5 fonemas, xa que os fonemas de grao medio, abertos e fechados, neutralízase nun arquifonema que se realiza como fechado.

Isto ocurre non só nos verbos senon tamén nas palabras que se senten afastadas da súa primitiva:

ferro

ferreiro

podo

podemos

Sen embargo ese arquifonema deixa de realizarse como fechado, para realizarse como aberto. Ocurre por exemplo, nos derivados e diminutivos que se senten próximos a súa palabra de orixe:

liñas

buliñas

Derivados:

votar

botar

cordeiro (año)

cordeiro (o que fai cordas)

Verbos que manteen o timbre que na posición tónica: quentamos

En conclusión podemos falar de 7 vocais en posición prestónica, aínda cos exemplos sexan escasos de deixamo-los casos de derivación.

 

2) Posición átona:

Non hai oposición entre as vocais de grao medio, resultando un sistema de 5 unidades con tres graos de abertura:

/I/ /u/

/e/ /o/

/a/

 

3) Posición átona final:

Non hai oposición entre as vocais da serie anterior e porterior.

Redúcese a tres fonemas e 2 graos de abertura:

/e/ /o/

/a/

Nas palabras patrimoniais nunha pronuncia cuidada, poden aparecer s veces /u/, /I/:

campus

E s veces poden aparecer con /e/:

taxe mile

 

 

DIT0NGOS.

CRECENTES:

1) /ja/: D se tanto en posición átona como tónica:

femia

2) /wa/: D se tanto en posición átona como tónica:

lingua

3) /je/ e /we/: S¢ aparecen en posición tónica, ou ben en derivados que se senten moi próximos a sea posición tónica (Fran-cia):

ciencia

frecuente

4) /jo/: En posición tónica ou átona final:

acio

5) /wo/ fechada: En posición átona final:

minguo

6) /wo/ aberta: En posición tónica.

cuota

Todos estes son realizacións dun arquifonema que resulta da neutralización de:

/E/

/E/ (que realízase con /E/ nos ditongos /jE/, /wE/.

7) /ju/, /wi/.

Hai a tendencia xeral a pronunciar todo-los crecentes como hiatos:

cambiar

cambear

 

 

 

DECRECENTES:

Núcleo + marxe silábica. Son os moi frecuentes.

1) /aj/

Posición tónica: pai

Posición átona: s veces, por influxo da palatización que sobre o /a/ exerce o iode pode pasar por realizarse como /e/:

caixón

queixón

2) /ej/: En calquera posición.

beira

queixada

3) /oj/: En calquera posición.

coita

anoitecer

4) /aw/ : un dos menos característicos en galego. Soe aparecer nos cultismos auga

autobús

Tamén‚n aparece como vocalización dos grupos -kt-, -pt-. Xeralmente considéranse vulgarismos:

acto: auto

5) /ew/ pos.: tónica, átona.

bateu

europeo

6) /ow/ pouco

roubar

7) /iw/

fuxiu

8) /wi/

ruído

7) e 8) presentan certa consistencia cando son variedades dialectais /oi/

"muito"

viuvez

Para Amable Veiga, nestes ditongos, as vocais de abertura media e mínima anteriores, neutralízanse diante das semiconsonantes palatais, mentres que as posteriores s¢ se neutralizan ante semicons. velar.

/j... / /u/

/E/ /O/

/u/

/a/

/w... /I/

/e/

/E/ /o/

/a/

Este sistema non ‚ xeral. O que ocurre normalmente cos ditongos ‚ que a diferencia do timbre, non ‚ pertinente, xa que non se dan oposicións.

Nas zonas nas que o verbo "vir" e "ver" presentan a mesma forma na 3¦.p¦. do pto. perfecto, non presentan distinción de timbre: Neutralízanse. veu /bew/

 

 

TRITONGOS:

Nas palabras patrimoniais: bi-ei-tei-ro

fi-ei-to

a-mi-ei-ro

Nas formas verbais: pronunciou

cambiei

Na formación do plural en -l : "patrimoniais"

No galego oriental, no que o plural dos nomes en -n se forma eliminándoo e engadindo -is:

traiciois canciois

 

 

 

Apuntes confeccionados por pablo